Yayla Mahallesi’nin Dünü Ve Bugünü – II

Raif TOKEL

Kdz.Ereğli Belediyesi Başkanlık Danışmanı –  ÇEKÜL Vakfı Temsilcisi               

Giriş 

Zonguldak Valisi Ahmet ÇINAR’ın talimatları doğrultusunda T.C. Zonguldak Valiliği İl Kültür Turizm Müdürlüğü’nün “…….  10. 2017 Tarih / 45580298-051-07 ……” Tarih/Sayılı  yazılarıyla Zongul-dak Dedeman Otel’de  22 Kasım 2017 Çarşamba Günü (Saat:09: 00 – 18:00) “Zonguldak İletişimde Değerler Haritası” konulu bir çalıştay düzenledi.

Vali  Ahmet ÇINAR tarafından  “Arkitera→KİVİ” adlı kuruluşun sahibi Ömer YILMAZ’’ın ko-ordinatör, Atılım Üniversitesi İşletme Fakültesi Dekanlığı  Dekan Yardımcısı Doç. Dr.S.Zafer ŞAHİN’nin moderatör olarak görevlendirildiği bu etkinliğe iki yüz  beş kişi çağrılarak, projeye konu olacak toplam on altı adet alt proje  ve bunlarla ilgili komisyonlar oluşturulduktan sonra,  değişik tarihlerde il mer-kezinde ve  ilçelerde proje koordinatörü Ömer YILMAZ’ın başkanlığında “KİVİ” ve “ZOKEV” yet-kililerinin  organize ettiği  “Odak Çalışma” adlı bir dizi toplantı (!) düzenlendi (1).                       

                Adı geçen çalıştayda “Zonguldak Valiliği 2023 Turizm Hedeflerine Doğru Zonguldak’ta Doğa ve Kültür Turizmi” başlığında belirlenen toplam on altı  adet projeden Zonguldak Limanı Rekreasyon Alanı” , “A Tipi Konukevi”, “ Fener Mahallesi”  adlı projeler, resmi  adı “Yayla Mahallesi” olan yöreyle ilgili çalışmalardı…

                Fransız Mahallesi →  Fener Mahallesi→ Yayla Mahallesi 

                Söz konusu alanın yerleşim yeri olarak belirlenmesinden günümüze kadar geçen süre içe-risinde “Fransız Mahallesi”, “Fener Mahallesi”, ”Yayla Mahallesi” gibi üç farklı adla anılması; yörenin sahip oluğu “doğal”, “tarihsel”, “kültürel” değerlerinden  kaynaklanmaktadır.

Doğal yapısı itibariyle “yayla” olarak kayda geçen, yüz yirmi altı ya da yüz yirmi üç yıllık tarih-sel  geçmişi ve bu tarihsel geçmiş içerisinde “sahip” ya da “sakin” konumunda olanların “yerleşim” ve “yaşam” kültürleri, yörenin sosyokültürel yapısını oluşturan temel değerler olup;

Yazımın konusu olan yerleşim kültürünün olmazsa olmazı da, dönem mimarisi  özelliği taşı-yan yapıların  kültür mirası (ekinsel kalıt) anlamında korunmasıdır.

Kültürel miras anlamında korunması gereken bu mimari değerlerin bir bölümü “Société Ot-tomane D’Héralée (SOH)” adlı Fransız şirketi, bir bölümü de  Cumhuriyet Dönemi’ne özellikle “Erken

Cumhuriyet Dönemi”ne ait taşınmazlardır(2). 

                Yöredeki Kimi Taşınmazların Kültür Varlığı Olarak Tescil Edilmesi: 1989, 2008, 2009, 2019

1989’da üç adet yapının (Teknik Ve Endüstri Meslek Lisesi-I, Teknik Ve Endüstri Meslek  Lisesi-II, TTK Misafirhanesi) taşınmaz kültür varlığı olarak tescili ile “korumanın  ilk  adımı” atılmış;  bunu sonraki yıllarda toplam sekiz adet mimari değerin (“TTK-A Tipi Konukevi. 2008”, “TTK Müşavirlik Bina-sıı. 2008”, “Rehabilitasyon Merkezi. 2008” , “TTK Genel Müdür Lojmanı. 2008” “TTK Genel Müdür Yar-dımcısı Lojmanı. 2008”, “Fener Kulesi ve Binası.2009”,      “Şarjöman.2009”, “Liman Arkası Fener Tüne-li.2019)  tescilleri izlemiştir(3).

Yayla Mahallesi Kentsel ve III. Derece Doğal Sit Alanı Kararı: 1996

Yörenin tarihsel ve kültürel dokusunu bozan uygulamalar yanında,  kimi taşınmazların fiziksel yapılarına yapılan müdahaleler  ve  doğal dokuyu oluşturan ağaçların kesilerek     eksilmesi karşısında umarsız kalan yerel yönetim, çözümü  yörenin “sit alanı”  olarak tescil edilmesinde bulmuş ve Yayla Mahallesi,  Ankara Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu’nun;

“Türkiye’nin ilk maden kenti olan Zonguldak’ın tarihinde önemli bir yer              tutması, kentin sana-yileşerek gelişmesine tanıklık etmesi bakımından simgesel bir değer taşıması, toplumumuzun belirli bir kesiminin sosyal, ekonomik ve kültürel yaşam                 biçiminin ayrıca insana                 verilen değer ile kişiler arası ilişkilerin mekana nasıl yansıdığının somut  belgelerini oluşturan  kentsel alan olması, yoğunluk yapı ve açık alan kullanımı bakımından günümüze ve geleceğe ışık tutacak düzeyde kentsel alan tasarımı ile örnek bir yerleşim yeri olması nedeni ile ‘kentsel  sit’  ayrıca; söz konusu alanda kent silüetini etkile-yen imajına olumlu katkıda bulunan  ve ekolojik dengeyi sağlayan gurup, dizi ve tek ağaçların bulun-ması nedeniyle ‘doğal  sit’ alanı ilan edilmiştir” içerikli  “Tanımı”  kapsamında 13.05.21996/4596 Tarih/Sayılı  kararlarıyla “Kentsel ve III. Derece Doğal Sit Alanı(3)” olarak kabul edilmiştir.

Genelinde “Zonguldak”  özelinde “Fransız Mahallesi”, “Fener Mahallesi”,  “Yayla Mahallesi” adlarını kullanarak  ahkam kesen bilumum  muhteremler, konuyla ilgili  laflamalara  geçmeden önce, bu kararı  en az üç kere okuması gerekir, düşüncendeyim…

Çünkü “Yayla Mahallesi Kentsel ve III. Derece Doğal Sit Alanı Kararı”, Zonguldak’ın ilk   ve tek kentsel sit alanı kararı olup; bu karar, Zonguldak Taşkömürü Havzası sınırları içerisinde olan  Kılıç, Üzülmez, Kilimli, Gelik, Kandilli üretim bölgelerindeki mahallelerin  de korunması(4) için örnek  olacak resmi bir belgedir.

                Yayla Mahallesi Koruma Amaçlı İmar Planı: 2000 

Kültür  varlığı olarak tescil edilen tek yapı  ölçeğindeki  taşınmazlarla  kentsel ve doğal   sit o-larak belirlenen alan hakkında  ilgili kurul kararlarının  gereği, yerine getirilmezken;  Zonguldak Bele-diyesi’nin girişimleriyle yaptırılan “Yayla Mahallesi Koruma Amaçlı İmar Planı”, Belediye  Meclisi’nin  04.02.2000/1-9 Tarih/Sayılı kararıyla kabul  edilip,  Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu’nun 24.03.2000 /6633 Tarih/Sayılı  kararıyla(5) “onanmış” olmasına karşın;

Arada geçen yirmi yıllık süre içerisinde Yayla Mahallesi Koruma Amaçlı İmar Planı’nda belir-tilen kararlar ve  bu kararların (plan kararları)  uygulamasıyla ilgili çalışmalar yanında, planda yer alan önerilerle ilgili olarak yapılan başvuruların içeriği hala yerel kamuoyunun bilgisi dışındadır…

Oysaki yörenin doğal, tarihsel ve kültürel değerlerini sürdürebilirlik ilkeleri temelinde geleceğe aktarmayı  hedefleyen bir düzenleme olan “Koruma Amaçlı İmar Planı” hakkında, yörenin sahipleri ve yörenin sakinleri ile kamuoyunun bilgilendirilmesi “katılımcı planlama” anlayışının gereğidir.

Fener Mahallesi Projesi, Proje Raporu, ARKİTERA →KİVİ,  ZOKEV: 2018 

Projeyi kaleme alanların dilinde Fener Mahallesi olarak tanımlanan yöreye ait proje rapo-runda(6) belirtilenler, Fener Mahallesi ile doğrudan ilgisi olmayan açıklamalardır(7).

Resmi adı “Yayla Mahallesi” olan bu yerleşim biriminde toplam on bir adet mimari değer (1989:3, 2008:5, 2009:2,2019:1) taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiş; yörenin önemli bir bölümü 1996’da, “Kentsel  Sit ve III.Derece Doğal  Sit Alanı” kararıyla kısmi anlamda koruma altına alınmış; 2000 yılında da adı geçen  alan için “Yayla Mahallesi Koruma Amaçlı İmar Planı” yapılmıştır.

Uygulama için çok önemli olan bu kararlar, yörenin korunmasıyla ilgili  yönetsel anlamda kamu kökenli düzenlemeler olmasına  karşın; konuyla ilgili olarak; bütüncül anlayış  temelinde organize  bir çalışma yapılamamış ve kaleme alınan proje önerilerinde/projelerde “koruma” konu-sunda  alınacak önlemler ve önerilerle ilgili olarak açıklamalara yer verilmediği gibi yöre sahiplerinin ve sakinlerinin görüşleri de alınmamıştır.

Raporun giriş bölümündeki açıklamalarda belirtilen yeraltı madenciliği  ve bu iş kolunun üretim kültürü ile ilgili araç-gereç ve tesislerin   bulunduğu alan Yayla Mahallesi olmayıp, üretim ocaklarının bulunduğu yöreler olup; üretimi gerçekleştiren maden işçilerinin barındığı, yerleştiği mekanlar da üretim ocaklarının  yakın çevresindedir.

Dolayısıyla “Yayla Mahallesi”, ilk kuruluşundan günümüze kadar uzanan süreç içerisinde maden işçiler için değil,  kömür işletmelerinde bürokrat ve teknokrat  olarak çalışanlar için planla-narak imara açılmış özel bir yerleşim birimidir.

Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK)  ve Türkiye Gençlik Vakfı (TÜGVA): 2018 

TTK Genel Müdürü Kazım Eroğlu’nun Yayla Mahallesi ile olarak 27.06.2018  günü  yaptığı açık-lama(8) üzerine CHP Zonguldak Milletvekili Deniz Yavuzyılmaz(8), olayı TTK Genel Müdürü Kazım Eroğlu ile görüştüğünü  karardan vazgeçilmesi gerektiğini belirterek, kamuoyunu bilgilendirmesine karşın; soruna dönüşen olayın aydınlatılması anlamında organize bir çalışma yapılmadı.

                Doğal Değerler ve Doğal Sit Alanları İle Yetkili  Kurumlar 

Geçmişte Kültür Bakanlığı→Kültür Ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve sorumluluk alanında olan doğal değerler ve doğal sit alanlarıyla ilgili  iş ve işlemler “04.07.2011/644” ve”17.08.2011/648” Tarih/Sayılı Kanun Hükmünde Kararnameler(10) ile Çevre Ve Şehircilik Bakanlığı’na bağlanarak oluş-turulan “Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları’’na devredilmesi sonucu, doğal sit alanları  “Doğal Sit – Nitelikli Doğal Koruma Alanı” ve “Doğal Sit – Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanı” olarak iki farklı statüde ulamlanmıştır.

Fener Mahallesi Doğal Sit-Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanı 

Zonguldak ili, Merkez ilçesi, Fener Mahallesi Doğal Sit Alanı, Bakanlık Makamının 05.01.2021 tarihli ve 15009 sayılı OLUR’u ile “Doğal Sit – Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanı” olarak tescil  edilmiş, tescil edilmesine edilmiş;  ama,   “Doğal Sit – Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kul-lanım Alanı” hakkında bilgilendirme  amaçlı bir çalışma yapılmamıştır.

Söz konusu alanın yeni statüsü “Korunan Alanların Tespit, Tescil Ve Onayına İlişkin Usul Ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik’te (11): “Sürdürülebilir koruma ve kontrollü kullanım alanları; barındırdığı siluet, jeolojik ve ekolojik  değerlerin korunması ve geliştirilmesi amacıyla alanın potansiyeli ve kullanım özellikleri göz önünde bulundurularak, kesin korunacak hassas alan ve nitelikli doğal koruma alanlarında izin verilen faaliyetlere ek olarak doğal ve kültürel bakımdan uyumlu düşük yoğunlukta faaliyetler, entegre tesis, turizm ve yerleşimlere izin veren alanlardır.” hükmüyle  belirtilmiştir.

                Bu karardan sonra Yayla Mahallesi’nde yapılacak düzenlemeler söz konusu Yönetmelik hükümlerine göre yapılacaktır.

Yazım, bir gazetede ayrılan “köşe yazısı alan sınırını” aştığı için devamını daha sonra yazacağımı  belirterek,  “iyi okumalar” dilerim.

————————–

DİPNOTLAR

 

(1) Eski Zonguldak İl Turizm Müdürü ve ÇEKÜL Vakfı Temsilcisi olarak toplantıya çağrıldım; ama, İl Kültür Ve   Turizm Müdürlüğü ve ZO-KEV yetkililerinden oluşan çalıştay sekretaryasınca, belirlenen çalışma gruplarında görev  verilmeyince,  toplantıyı terk ettim.

(2) Yayla Mahallesi’nin Dünü Ve Bugünü-Raif TOKEL-Çekül Vakfı Temsilcisi, Pusula Gazetesi,1803.2019

(3) Adı “Zonguldak Kültür Envanteri.2010” olan; ama, kurul kararlarının kötü kopyası  bir yayın.

(4) T.T.K.Genel Müdürlüğü’ne Ait Terk Edilen / Kullanılmayan Bazı Yapıların Değerlendirilmesine İlişkin Öneriler, Raif TOKEL, 2002”

(5) Zonguldak Belediyesi ve Karabük Kültür Varlıklarını Koruma  Bölge  Kurulu Arşivi/Arşiv Kayıtları

(6) Zonguldak kenti kömür-emek üzerine gelişen bir kimlik ifade eder. Ancak bu kimlik kendine kentin gündelik yaşantısında yer bulamamıştır. Yeryüzündeki var olan durum ve yer altında oluşan kültür ve bunun beraberinde getirdiği kimlik birbirleri arasında bağlantı kuramamıştır. Bu kimlik araştırma-sorgulama sonucunda yapma yöntemi olarak benimsenen kazma (bir şeyler eklemek yerine çıkarmak); belirlenen programlar dahilinde yeraltı, yerüstü ve bunların sürekliliğinde oluşan ara mekanlara referans veren 3. Tip bir topografik durumdur. Kazma eylemi tasarımın var oluşunun çıkış noktası iken, tasarım yer üstünde vücut bulduğu yerlerde boşluğun üretim biçimini tekrardan tanımlar. Bu durum; bir ağ gibi kentin ve kent dokusunun içine yayılır. Kentin farklı yerlerinde farklı eylemlere yönelik kendini tekrar üretir. Bu yüzden tasarım kendine yer üstüne de yer altı mekân-hacim üretim biçimleri üzerinden kurgular, kendini 3.tip kendini ve çevresini kendi prensipleri çevresinde üreten ve düzenleyen bir topografya olarak tanımlar. Tasarım; kentsel düzenin oluşturduğu yapma biçimleri ve tasarım dillerini reddederek; bilindik mekanları yeniden yorumlayan ve bilindik eylem-mekân ilişkilerini yeniden üreten deneysel bir çalışmadır. Proje Raporu- Nilüfer KARAKOÇ, KİVİ Stratejik  Planlama A.Ş. İstanbul

(7) “Proje Raporu”nda:  Sit alanı sınırları içerisindeki doğal, tarihsel, kültürel değerlerin dökümü ve var olan durumları; bu değerlere yapılan müdahalelerle  alanı  bozan düzenlemeler belirlenmediği gibi  döküme yani kültür  envantere dayalı “Yol Haritası”na da, yer verilmemiştir.

(8) Fener Mahallesi’nin kurumumuza ait olan 230 metrekarelik bir alan var. Bu gezi yolu olarak kullanılan tünelin çıkışında kalan alan oluyor. TÜGVA buraya teklif verdiler. Bahsi geçen 230  metrekarelik alan daha önce de ihaleye çıkmıştı ancak alıcı olmamıştı. Kazım Eroğlu,TTK Genel Müdürü”,  Pusula Gazetesi, 27.06.2018

(9) TÜGVA Fenere’ Kondu, Cumhuriyet Gazetesi, 11.07.2018 (TÜGVA / Türkiye Gençlik Vakfı 2014 yılında Gençliğin Geleceği, Geleceğin Gençliği” savsözüyle kurulan Bilal Erdoğan’ın Yüksek İstişare Kurulu üyesi  olduğu gençlik ve öğrenci vakfı)

(10) Çevre Ve Şehircilik Bakanlığı(ÇŞB), csb.gov.tr→ ÇŞB Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü → tvk.csb.gov

(11) 16.03.2020/31070 Tarih/Saylı Resmi Gazete, csb.gov.tr. → tvk.csb.gov

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d blogcu bunu beğendi: