Zonguldak kent merkezindeki Vakıf İşhanı binasının yıkım çalışmaları, şehrin yer altında saklı kalan bir tarihini tesadüfen gün yüzüne çıkardı. Konuyla ilgili farklı açıklamalar ve söylentiler ortaya atılırken, gazetemiz yazarlarından işçi sınıfı ve tarih üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Erol Çatma,konunun geniş ve tarihsel boyutunu belgelerle okuyucuya sunuyor.

İşte Erol Çatma’nın kaleme aldığı o dikkat çekici yazı:

Yeni Camii’ye yakın Vakıf binasının yıkılmasıyla ortaya bir tünel girişi çıkmıştır. Tartışmalar da, bu tünelin sığınak olduğu ve eski havuzlu kahvenin yanındaki tenekeci dükkanlarının sonunda ki eski sığınakla birleştiği söylenmeye başladı. Tabii ki sözlü tarih de devreye girdi. Tünelin ana girişi örülmüş baca ağzı görüntüsü verdiği için düşünceler oldukca farklılık yarattı. Galerinin maden üretimi için açılmadığı da belliydi. Havza topoğrafyası o bölümde kömür olmadığını çok açık yazıyordu. Ayrıca Havza’da açılan hiç bir sığınağın girişi de o şekilde değildi. Bütün yanlışlıkların nedeni havza tarihini iyi bilmemekti.
Havzada “Taş barutu” kullanılmağa başlayınca elbetteki bunun da özellikle muhafazalı ve korunaklı olan bir mekana ihtiyacı vardı.
Baruthane ile ilgili “1887 yılında Maden-i Hümayun Hakani Defterinde” şunlar yazılıdır:
“Bolu sancağında, Hamidiye kazasında, Çarşanba nahiyesinde Elvan karyesinde Zonguldak mahallesinde Rakımı ebvab (Bölümler) müteveccihen Canibi (yan-yanda) yemini arazi-i halliye canibi (yanda) Yesarisi (sol-sol taraf) Kömür harmanı arka ciheti arazi-i halliye cephe ciheti kömür harmanı ile mahdut ve 76 zira atik 43 arşın 66 kira – i, 68 parmak merbu cedid (kullanılmamış-yeni) sarfı mülk barut mağazası mu-i takdim Bahriye Nezareti Celilesinin tahtı temellükünde (sahibi) bulunduğu cihetle gereken ilmühaberinde itası kaza-i mezkürün varit olan 318 (1888) senesi Kasım daimi hasılat defterinin on sıra numarasında yazılı bulunduğu nedeniyle Defterhane-i Hakkaniye’ye muamele-i kaydiyesi ona göre yazılmış olmakla barut mağazasının ber veçhe mülkiyet zabtı ve temellükü havi “Nezaret Müşarünileyh” namına iş bu ilmühaber ita kılındı. 15 Şubat 1897.
Kısacası; Bu gün yıkılan Vakıf Binası ve üzerinde olduğu arsa, Abdülmecit Vakfı arazisidir. Baruthanede bu arazinin üzerindedir.
Aşağıdakı resimde bu açıkca görülüyor.

1906 yıllarında Zonguldakta liman, yeni binalar ve demiryol güzergahı yapılıp, boydan boya Şimendifer Hattı olan caddede de, yeni yerleşim yerleri yapılıyor. Çarşının doğusundaki öbekleşmenin gelişmesiyle orada bir Camii ihtiyacı doğuyor.
Yeni caminin yapılış serüveni ise şöyledir: “Nisan 1904’ te Kastamonu Valisi Mehmet Enis Paşa, nüfusu kaza olduktan sonra çoğalan ve “mevki en pek dar” olan Zonguldak’ta cami inşasına uygun görülen tek arsanın Ereğli Maden Humayunu Nezaretine ait olduğunu ve Nezaret memurlarının zorluk çıkardığını padişaha şikâyet edip Bahriye Nezaretinden bu konuda talimat verilmesini dilemiştir. (Abdülhamid’in Valileri. Osmanlı Vilayet İdaresi 1895–1908 Abdulhamit Kırmızı. Klasik. 3. Baskı. Nisan 2008. Osmanlı Araştırmaları 2 s: 116–17)
Zonguldak’ın ilk camisinin Boşnak İsmail Ağa tarafından 1865 de yapıldığı açıkça görülmekteyken, ikinci camii’nin ise; “Zonguldak’ta ahali bağışı ile vücuda getirilecek camii şerifin münasip görülen arsa üzerine inşasına karşı çıkılmaması ba irade-i seniye Hilafet Penahı beyanı olur. 16 Ekim 320 (1904)” ( 321. E.U.M. Numara 50)
“Yeni Camii’nin yapılması için müsaade edilen arsayı da “Zonguldak kazasında ahali bağışıyla yapılacak camii şerifin münasip görülen arsa üzerine inşasına dair irade-i seniye hilafet penahi şerefsadır buyrulduğu Bahriye Nezaret Celilesinin emri âlisine atfen, inşası düşünülen camii şerifin maden idaresinin eski kömür harmanından şimendifer mağazasına kadar, Şarken Hacı Ahmet Ağa ile Pavlaki Efendi arazisi ve Garben demiryolları güzergâhı ve Şimalen maden idaresinin ambarı ile sınırlı 1356 metre kare mahallin ayrılması münasiptir. 7 Kasım 1904” (Ö.A.321. E.U.M. Numara 50) şeklindeki emirden anlıyoruz.
Eski zamanlardaki nizamnamelerde barut kullanımı varsa da; depo veya anbarları için bir nizamnamesine rastlayamadım. Ancak bu konu 1924 yılı Maden Nizamnamesi’nin 179’nu maddesi’nde:
“Madde 179: Maden dâhilinde yapılacak depolar atideki şeraite camii olmalıdır:
Kapısında göze çarpacak surette “Dikkat Patlayıcı Maddeler” kelimeleri yazılı olacaktır. Depoda mevadı infilakiye bulunduğu zaman kapısı sağlam surette kilitli tutulacak bulunmadığı zamansa kilitlenmeyecektir. Deponun harareti santigrat sekiz dereceden aşağı ve 50 dereceden yukarı olmayacaktır. Her depoda bir termometre bulundurulacak; depolar hali faaliyette bulunan kuyulardan laakal 100 metre ve varagelelerden ve nakliyat yollarından laakal 10 metre uzakta bulunacaktır.
Muhtelif cinsten mevadı infilakiye ayrı ayrı bölmelere vaaz edilecektir.
Mahalli maden idaresi bu hususa dair mütemmim (gerekli olan- tamamlayan) talimatı verebilir.
Madde 181: Maden dâhilindeki depolara mühendis, mubassır ve fişekçilerden başka kimse giremez.” Şeklindedir.
Füzyondan sonra küçük baruthaneler tümden kaldırıldı. Üzülmez’in baruthanesi büyük transfer bantının altında derenin karşısında köprüyle geçilen çok korunaklı tam güvenli bir şekildedir. Dilaverdeki bacaağzı baruthanesi tam giriş kapısının yanındayadı. En nizami baruthane ise Karamanya’da dere içinde yapılan yeni baruthanedir. Bu yazdıklarım tapu değildir. Ama bende ki orjinal bilgiler bu şekildedir.
Asıl üzüldüğüm şey ise;
Yukarıdaki yazdıklarım son çıkan 1865-1908 isimli kitabımda vardır. Demek ki para verip kitabı almak başka, okumak başka bir şeydir. Oysa ben havza ile ilgili bir şeyler bulabilmek için ne zahmetler çekip neler okuyorum. Araştırmacılık bir disiplin işidir.
Bu konuda ki her türlü eleştiri ve soru beni daha da geliştirecektir.
Erol Çatma. 05316728615.
sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
