Doğan Özgüden

Türkiye sol hareketinin ve basınının değerli siması Sabiha Sertel’i bundan 54 yıl önce, 2 Eylül 1968’de sürgün olarak bulunduğu Azerbaycan’da yitirmiştik.

Ölümünden kısa bir süre sonra bize iletilen Roman Gibi adlı kitabını ilk kez Ant Yayınları arasında yayımlamaktan onur duyduğumuz Sabiha Sertel’i saygıyla anıyoruz.

1895 yılında Selanik’te doğmuş olan Sertel gazeteciliğe eşi Zekeriya Sertel’le birlikte Büyük Mecmua adlı haftalık dergiyi çıkararak başladı. Halide Edip’in başyazarı olduğu ve Falih Rıfkı, Köprülüzade Fuat, Reşat Nuri, Faruk Nafiz, Ömer Seyfettin gibi aydınların yazılar yayınladığı Büyük Mecmua’da, kadın sorunlarına eğilen yazılar yazdı.

1919’da gittiği Amerika’da Columbia Üniversitesi’nde sosyal hizmet öğrenimi gördü. ABD’de kaldığı süre içinde Amerika’da yaşayan Türkler’i örgütleyerek Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Esirgeme Kurumu)’ne çok yüksek miktarda bağış toplanmasını sağladı.

1924- 1931 yılları arasında eşiyle beraber Resimli Ay dergisini çıkaran Sertel makalelerinde işçi sınıfının haklarını savundu, sosyal ve politik düzeni eleştiren yazılar yazdı. Cevat Şakir’in dergide yayımlanan bir yazısı yüzünden eşinin Sinop’ta kalebentliğe mahkûm edilmesi üzerine 3 yıl dergiyi tek başına yönetti. 1929 yılında dergide yayımladığı “Savulun Geliyorum” başlıklı yazısı nedeniyle mahkemeye verildi ve “neşriyat yüzünden mahkemeye sevkedilen ilk Türk kadını” oldu.

1927- 1928 yılları arasında eşi Zekeriya Sertel ve Faik Sabri Duran ile Çocuk Ansiklopedisi hazırladı. 1932 yılında Cumhuriyet Gazetesi’nin çıkardığı Hayat Ansiklopedisi’nde çalıştı.

1931 yılında Resimli Ay kapanınca yazı yayımlama olanağından yoksun kaldı ve 1936 yılına kadar çeşitli sosyalist yayımları tercüme etti. 1935 yılında Resimli Her Şey adlı bir haftalık dergi çıkardı. İlk sayısı 28 Eylül 1935’te çıkan derginin yazı kadrosu Nâzım Hikmet ve arkadaşlarından oluşuyordu. Bu derginin kapatılmasının ardından 1936 yılının Mart ayında Projektör adlı aylık bir fikir dergisi çıkardı. Dergi, ilk sayısında kapatıldı.

1936 yılında eşiyle birlikte Tan Gazetesi’ni kurdu. Gazete, özellikle II. Dünya Savaşı yıllarında faşizm karşıtı görüşleriyle ilgi gördü. Sabiha Sertel, 3 Eylül 1945 günü Tan Gazetesi’nde yayımlanan Muvafakatin Feryadı başlıklı yazısı nedeniyle tutuklandı.

II. Dünya Savaşı sonrasında Demokrat Parti ileri gelenlerinin kurmaya çalıştığı İleri Demokrasi Cephesi adlı politik girişimin içinde yer aldı. Bu girişimin yayın organı olan Görüşler adlı dergiyi çıkardı. 1 Aralık 1945 günü okura sunulan dergide iki yazısı yer aldı.

Görüşler’in okurla buluşmasından 3 gün sonra CHP’nin kışkırtmasıyla 4 Aralık 1945 günü Tan Matbaası gözü dönmüş milliyetçiler tarafından yerle bir edildi, Sertel’ler ölüm tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Olaylardan sonra saldırganlar değil Sabiha Sertel tutuklandı, eşi ile birlikte 3 ay tutuklu kaldıktan sonra beraat etti.

Sertel’ler Türkiye’de gazetecilik yapma olanağı ortadan kalktığı ve yaşamları tehdit altında bulunduğu için 1950 yılında sürgüne çıkmak zorunda kaldılar.

Sabiha Sertel, sürgün yıllarını Paris, Budapeşte, Moskova ve Bakü’de geçirdi. Türkiye Komünist Partisi’nin çalışmalarına katıldı. Budapeşte Radyosu’nun Türkçe yayınlar servisinde çalıştı.

Son yıllarında Türkiye’ye dönme talebinde bulundu ancak reddedildi.

2 Eylül 1968 günü Bakü’de hayatını kaybeden Sertel’in mezarı, Bakû, Fahri Hıyaban’dadır.

Anılarını topladığı ‘’Roman Gibi’’ adlı kitabı ölümünden sonra 1969’da Ant Yayınları tarafından yayımlandı.

“Roman Gibi”‘nin yakınları Tia O’Brien ve Nur Deris yönetiminde David Selim Sayers ve Evrim Emir-Sayers tarafından çevrilmiş İngilizce versiyonu 2019 yılında “The Struggle for Modern Turkey: Justice, Activism and a Revolutionary Female Journalist” adı altında I.B.Tauris/Bloomsbury tarafından yayımlanmış bulunuyor.

Sabiha Sertel’in Kitapları:

Tevfik Fikret – Mehmet Akif Kavgası (1940)

Tevfik Fikret İdeolojisi ve Felsefesi (1946)

Roman Gibi (1969)

(Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Sabiha_Sertel)